Eigenschappen met een y bestaan in het Nederlands eigenlijk niet: er is geen enkel inheems Nederlands bijvoeglijk naamwoord dat met een y begint en een karaktertrek beschrijft. Alles wat je bij 30 Seconds, Pim-Pam-Pet of een ander woordspel kunt inzetten, is óf een Engels leenwoord (young, youthful, yielding), óf een zelfgemaakte samenstelling met een y-woord erin (yogaminded, yolo-achtig, yuppie-achtig), óf een ij-woord dat je medespelers onder de y laten vallen (ijverig, ijdel, ijzig, ijskoud, ijzersterk). Dat is het eerlijke antwoord, en wie aan de spelletjestafel in Roosendaal iets anders beweert, bluft. Hieronder staan de drie routes op volgorde van strengheid, zodat je per gezelschap weet wat je kunt inzetten, met per woord de uitleg erbij en de reden waarom de y in het Nederlands zo'n lege letter is.
Wat zeggen de woordenboeken over woorden met een y?
Sla de Y open in een Nederlands woordenboek en je ziet een paar bladzijden, meer niet. De woorden die erin staan zijn vrijwel allemaal overgenomen uit andere talen: yoga en yogi uit het Sanskriet via het Engels, yoghurt uit het Turks, yen uit het Japans, yeti uit het Tibetaans, yucca uit het Spaans, yuppie en yankee uit het Amerikaans-Engels. Het zijn zelfstandige naamwoorden, geen karakterwoorden. De Woordenlijst Nederlandse Taal van de Taalunie, het zogeheten Groene Boekje, bevestigt dat beeld: geen bijvoeglijk naamwoord op y dat iets over iemands aard zegt.
Dat heeft een historische reden. De y was in oudere Nederlandse spelling een manier om de lange ij te schrijven, en zodra die ij een eigen vorm kreeg, bleef de y over voor vreemde woorden. Daarom heet de y in het Nederlands ook wel Griekse ij of i-grec. De achtergrond daarvan lees je in het artikel over de letter Y op Wikipedia. Voor karaktereigenschappen, die vaak eeuwenoud zijn (vrolijk, trots, lui, eerlijk), was de y dus nooit nodig.
Welke woorden mag je bij strenge spelers inzetten?
Bij een gezelschap dat alleen echte woorden uit het Nederlandse woordenboek accepteert, heb je nagenoeg niets. De enige kandidaten zijn afleidingen van y-leenwoorden die inmiddels als Nederlands gelden, en zelfs die beschrijven zelden een karakter. "Yuppie-achtig" komt het dichtst in de buurt: iemand die jong, carrièregericht en materialistisch is. Het is een afleiding met het achtervoegsel -achtig, dat je in het Nederlands aan vrijwel elk zelfstandig naamwoord kunt plakken, dus de vorming is correct. Of het in een woordenboek staat, is een andere vraag; zeg dat er eerlijk bij.
In een strenge ronde kun je beter een lege beurt accepteren dan een twijfelgeval verdedigen. Of je spreekt vooraf af dat de y een jokerletter is, zoals veel gezinnen ook met de q en de x doen. Dat scheelt ruzie en houdt het tempo erin.
Welke Engelse leenwoorden worden meestal goedgekeurd?
De meeste spelgroepen zijn soepeler en accepteren Engelse woorden die iedereen kent. Dan heb je opeens een handvol echte eigenschappen:
- Young: jong. Wordt in Nederland vaak gebruikt in de betekenis "jong van geest".
- Youthful: jeugdig, levendig. Een volwaardige karaktereigenschap in het Engels.
- Yielding: meegaand, toegeeflijk. Minder bekend, dus wees bereid het uit te leggen.
- Yappy: druk pratend, kefferig. Informeel en een beetje spottend.
- Yearning: verlangend, hunkerend. Eerder een gemoedstoestand dan een vaste trek, maar het wordt vaak geaccepteerd.
Benoem bij elk van deze woorden dat het Engels is. Een medespeler die het opzoekt, vindt ze allemaal terug in de Oxford Learner's Dictionaries of bij Merriam-Webster. Dat is je bewijs als er discussie ontstaat.
Hoe maak je zelf een eigenschap met een y-woord?
De leukste route voor een losse spelletjesavond is zelf iets bouwen. Het Nederlands staat samenstellingen en afleidingen toe, dus je mag een bestaand y-woord combineren met een achtervoegsel of een tweede woord. Een paar voorbeelden die aan West-Brabantse tafels regelmatig een punt opleveren:
- Yogaminded of yogagezind: rustig, bewust, op zoek naar balans.
- Yolo-achtig: impulsief, leeft alsof elke dag de laatste is.
- Yeti-achtig: harig, teruggetrokken en zelden te vinden.
- Yoghurtzacht: iemand met een mild, zachtaardig karakter.
- Yankee-achtig: luidruchtig en zelfverzekerd, met een knipoog naar het cliché.
Dit zijn gelegenheidswoorden. Ze staan nergens in een lijst en je verzint ze ter plekke, maar ze volgen de Nederlandse regels voor woordvorming. Hoe die regels precies werken, met koppeltekens en achtervoegsels, legt Taaladvies.net uit. Spreek met je medespelers af dat een zelfgemaakt woord telt als de betekenis meteen duidelijk is en iedereen moet lachen. Dat is bij Pim-Pam-Pet een prima maatstaf.
Wanneer tellen ij-woorden als woorden met een y?
De ij en de y zijn officieel verschillende letters, maar in de praktijk worden ze in Nederland door elkaar gehaald. Veel mensen noemen de y "Griekse ij", en op oude typemachines en in oude teksten zie je de y als ij gebruikt. Daardoor is het in veel gezinnen een vaste huisregel dat ij-woorden onder de y vallen. Spreek dat vooraf af, want het is een huisregel en geen taalregel. Geldt de afspraak, dan heb je een rijke lijst:
- IJverig: hardwerkend, plichtsgetrouw.
- IJdel: overdreven bezig met het eigen uiterlijk of de eigen status.
- IJzig: kil, afstandelijk.
- IJskoud: onverstoorbaar, kalm onder druk.
- IJzersterk: standvastig, onverwoestbaar.
- IJlhoofdig: warrig, licht in het hoofd (verouderd, maar bestaat).
Let op de schrijfwijze met twee hoofdletters aan het begin van een zin of in een naam, want de ij geldt in het Nederlands als één letterteken.
Hoe bereid je je voor op de letter y tijdens een spel?
Het beste wapen tegen de y is een afspraak vooraf en een klein lijstje in je hoofd. Bespreek voor de eerste ronde welke van de drie routes gelden: alleen woordenboekwoorden, ook Engels, of ook de ij. Onthoud daarna drie woorden per route, bijvoorbeeld young, youthful en yielding voor het Engels, ijverig, ijdel en ijzig voor de ij, en yolo-achtig als creatieve noodgreep. Komt de y voorbij bij Pim-Pam-Pet, dan hoef je niet meer na te denken. Bij 30 Seconds, waar je begrippen omschrijft, helpt het om juist de uitleg paraat te hebben: "Engels woord voor jeugdig, begint met een y" is sneller geraden dan je denkt.
Met deze lijst, de Engelse leenwoorden en een paar zelfgemaakte samenstellingen heb je bij de volgende spelletjesavond in Roosendaal in elk geval nooit meer een lege beurt bij de letter y, en kun je eerlijk uitleggen waarom het Nederlands die letter voor eigenschappen nu eenmaal heeft overgeslagen.