De wiskunde achter kansen en odds uitgelegd

Kop of munt. Zes gooien met één dobbelsteen. De kans dat het morgen regent. We rekenen de hele dag met kansen, vaak zonder het door te hebben. Toch blijkt het in de praktijk lastig om ze goed in te schatten. Ons gevoel zegt het ene, de wiskunde iets heel anders.

Dat is nergens zo zichtbaar als bij spellen. Een vergunde aanbieder als 777.nl draait zijn spellen op software die precies volgens vooraf vastgestelde kansen werkt. Wie snapt hoe die kansen in elkaar zitten, kijkt anders naar een gokkast, een weddenschap op de zondagse wedstrijd of de weersverwachting voor het weekend.

Wat een kans eigenlijk is

Een kans is niets meer dan een verhouding: het aantal gunstige uitkomsten gedeeld door het totaal aantal mogelijke uitkomsten. Een dobbelsteen heeft zes kanten. De kans op een zes is dus 1 op 6, ongeveer 16,7 procent. Een munt heeft twee kanten, dus kop heeft 50 procent kans.

Simpel genoeg. Het wordt pas interessant als je meerdere keren achter elkaar gooit.

Zeventig procent kans op regen

Neem de weersverwachting. Als het weerbericht voor Roosendaal 70 procent kans op regen geeft, betekent dat niet dat het 70 procent van de dag regent. Het betekent dat het bij vergelijkbare weersomstandigheden in zeven van de tien gevallen ergens in de regio regent. Weermodellen draaien daarvoor tientallen berekeningen met telkens net andere beginwaarden. Als in zeventig procent van die berekeningen regen valt, komt die kans op je scherm. Blijft het droog, dan had het weerbericht dus niet ongelijk. Er was gewoon dertig procent kans op dat scenario.

Odds omrekenen naar procenten

Bij sportweddenschappen worden kansen uitgedrukt in odds. In Nederland gebruiken we meestal decimale odds, zoals 2,50. Wil je daar een kans van maken, deel dan 1 door de odd. Een notering van 2,50 staat dus voor een geschatte kans van 40 procent. Een favoriet met odds van 1,25 heeft volgens de aanbieder 80 procent kans om te winnen.

Tel je bij een wedstrijd de kansen van winst, gelijkspel en verlies bij elkaar op, dan kom je niet uit op 100 procent, maar op iets meer, bijvoorbeeld 105. Dat verschil is de marge van de aanbieder. Daarmee verdient hij geld, ongeacht welke uitslag er valt.

Waarom het huis altijd een voordeel heeft

Hetzelfde principe zit in elk casinospel. Neem Europees roulette. Het wiel heeft 37 vakken: de nummers 1 tot en met 36, half rood en half zwart, plus de groene nul. Zet je in op rood, dan heb je 18 gunstige vakken van de 37. Dat is een kans van 48,6 procent. Win je, dan krijg je je inzet verdubbeld terug, alsof de kans precies 50 procent was.

Dat kleine verschil, veroorzaakt door die ene groene nul, is het huisvoordeel. Bij Europees roulette is dat 2,7 procent. Over één spin merk je daar niets van. Over duizenden spins wel.

Bij Amerikaans roulette is het verschil groter. Daar staat naast de nul ook nog een dubbele nul op het wiel, zodat er 38 vakken zijn. Het huisvoordeel loopt daarmee op tot ongeveer 5,3 procent, bijna twee keer zoveel. Het spel ziet er bijna hetzelfde uit en de uitbetalingen zijn gelijk. Alleen dat ene extra vakje maakt het verschil. Wie de keuze heeft, doet er dus goed aan om te kijken welke variant er op tafel ligt.

Verwachtingswaarde in gewone taal

Wiskundigen gebruiken hiervoor het begrip verwachtingswaarde: wat je gemiddeld per inzet terugkrijgt als je een spel heel vaak speelt. Bij roulette met een huisvoordeel van 2,7 procent is de verwachting dat je van elke 100 euro aan inzetten op de lange termijn gemiddeld 97,30 euro terugkrijgt. Bij gokkasten zie je hetzelfde terug als het uitbetalingspercentage, vaak afgekort tot RTP. Een kast met een RTP van 96 procent geeft over miljoenen spins gemiddeld 96 cent terug per euro.

Het woord gemiddeld is hier belangrijk. Het zegt niets over wat er vanavond gebeurt.

Variantie: waarom de korte termijn zo grillig is

Hier komt het begrip variantie om de hoek kijken. Variantie zegt hoe ver de werkelijke uitkomsten rond dat gemiddelde schommelen. Twee spellen kunnen precies hetzelfde uitbetalingspercentage hebben en toch heel anders aanvoelen.

Een kast met lage variantie geeft vaak kleine prijzen. Het saldo beweegt rustig op en neer. Een kast met hoge variantie betaalt zelden iets uit, maar als het gebeurt, gaat het om grotere bedragen. Spelers noemen dat ook wel de volatiliteit. Over een miljoen spins komen beide op hetzelfde percentage uit. Over een avond van honderd spins kan het verschil enorm zijn.

Dat verklaart waarom mensen zulke verschillende verhalen vertellen over hetzelfde spel. De een won flink, de ander verloor alles. Allebei passen ze binnen de wiskunde van dat ene spel.

De wet van de grote aantallen

Pas na heel veel herhalingen gaan de uitkomsten zich naar het gemiddelde voegen. Gooi tien keer een munt, en zeven keer kop is helemaal niet vreemd. Gooi tienduizend keer, en je zit vrijwel zeker dicht bij de vijftig procent. Dat heet de wet van de grote aantallen. Voor een casino, dat miljoenen spellen per jaar draait, is de uitkomst daardoor goed voorspelbaar. Voor een individuele speler niet.

De denkfout die iedereen maakt

Het bekendste voorbeeld van hoe ons brein kansen verkeerd inschat, speelde zich af in 1913 in het casino van Monte Carlo. Bij roulette viel de bal 26 keer achter elkaar op zwart. Spelers zetten steeds grotere bedragen in op rood, in de overtuiging dat rood nu toch echt aan de beurt moest zijn. Ze verloren fortuinen.

Het probleem: het wiel heeft geen geheugen. Elke spin staat los van de vorige. Na 26 keer zwart is de kans op rood nog steeds 18 op 37. Deze denkfout heet de gokkersdrogreden, en je ziet hem overal terug:

- bij lotto, waar mensen getallen kiezen die al lang niet gevallen zijn;

- bij gezinnen met drie jongens, die denken dat het vierde kind wel een meisje zal zijn;

- bij sporters die een penalty missen en denken dat de volgende dus wel raak gaat.

Hoe weet je dan zeker dat een digitaal spel echt willekeurig is? Software gebruikt een toevalsgenerator, een algoritme dat reeksen getallen maakt zonder voorspelbaar patroon. In Nederland moeten aanbieders met een vergunning hun spellen laten keuren. Op de website van de Kansspelautoriteit staat welke eisen de toezichthouder stelt en welke partijen een vergunning hebben. Dat geeft geen garantie op winst. Het geeft wel de zekerheid dat de kansen kloppen met wat er wordt beloofd, en dat het toeval ook echt toeval is.